Świadomość literacka w Polsce
Oświeceni o literaturze - Myśl literacka polskiego oświecenia
Franciszek Karpiński - O wymowie w prozie albo wierszu
Tytułowe określenie „wymowa” tutaj nie ma nic wspólnego z gabinetem logopedycznym! Chodzi wyłącznie o sztukę dobrego pisania/mówienia.
O Karpińskim wspomnieliśmy już na ćwiczeniach z HLP (przypomnienie dla wówczas obecnych - mowa o jegomościu od trzech Justyn, sielanek i sentymentalizmu). Stworzył on jedyną polską poetykę sentymentalną, którą jest właśnie omawiany utwór.
Rozprawa teoretyczna „O wymowie w prozie albo wierszu” nie powstała bez powodu. Towarzystwo Ksiąg Elementarnych będące częścią Komisji Edukacji Narodowej poszukiwało tekstu który zostałby użyty w szkolnictwie jako podręcznik retoryki i poetyki. W związku z tym w 1775 roku KEN ogłosiła publiczny konkurs na takowe dzieło. Dla Karpińskiego, autora wprawdzie nieco odstającego w swym stylu od innych, współczesnych mu twórców (a będącego prekursorem sentymentalizmu) okazja ta nie mogła przejść przed nosem. Zgotował więc niewierszowany tekst o sztuce wymowy, który do konkursu zgłosił. Niestety i on, wśród wielu innych, został od odrzucony. Pierwsza publikacja (nie wysłanie do konkursu) - nastąpiła w roku 1782.
Utwór otwiera zwrot do „Ichmości Panów” z Towarzystwa Ksiąg. Standardowo dla epoki, autor powołuje się na znakomitą chwałę Augusta - to właśnie na nią młodzież trzeba „przyzwoicie ćwiczyć”. Mówi, że minął już czas „starych, ciemnych, nieprzyjaznych” prądów (w literaturze), że wspaniała inicjatywa KEN zakończy to błądzenie za sprawą nauki „wymowy i poezji” w klasie 6. Karpiński pragnie się przysłużyć, w związku z czym zaczyna przedstawiać zebrane przez siebie uwagi.
Rozpoczyna „historycznym” wątkiem: Już dawno temu, u zarania dziejów, ludzie łączyli się w grupy, rodziny, co wynikało to z ich bojaźni - w pojedynkę byli słabi i bezbronni. Warunkiem tworzenia grup i okazywania swych potrzeb innym była komunikacja. Z tego powodu musiał powstać język: początkowo same nazwiska, dalej różnorakie nazwy, a w końcu (w Antyku) powstała sztuka mowy. To właśnie Antyk ma być wzorem wspaniałego stylu, który cechuje zwięzłość, mądrość i zdolność zaciekawiania odbiorcy. Jako światowych „Patriarchów wymowy” autor przytacza księgi żydowskie, perskie i chińskie. Ojcem mowy europejskiej jest zaś Homer, który urzeka wysoką prostotą i bogatą słodyczą swej mowy, potrafi naśladować idealnie (w mowie) młodość Achilla, czy sędziwość Nestora. Właśnie takie piękno jest podziwiane od ponad 30 wieków. Podobny podziw mają wszyscy dla całej cywilizacji greckiej - dlaczego? Grecy brali przykład z Homera, wyrastali na świetnych filozofów, poetów. Po Grekach słowo przejęli Rzymianie: mowa była częścią Imperium Rzymskiego, podstawą wychowania młodzieży - i tak też powinno być „u nas”.
Przepisy ograniczające mowę są złe (to wyraźna oznaka buntu przeciw stricte klasycystycznym wzorcom) - „zamknięta w klatce traci swe piękno” (wyjątkiem jest tu reguła, zachowania porządku i przystojności mówienia). Mowa jest naturalna - hamowanie swobodnych myśli, uczuć jest niedopuszczalne.
Trzy najważniejsze filary dobrej wymowy to:
- Pojęcie rzeczy.
- Czułość serca.
- Piękne wzory.
Ad. 1. Pojęcie rzeczy to przede wszystkim wiedza o tym, o czym się pisze. Bardzo ważna jest tu umiejętność porównywania, wskazywania odniesień. Powiązania nie mogą być zbyt odległe, odbiegające od tematu, ani też nie należy pomijać rzeczy sprawie ważnych. Najpierw należy „przeniknąć przedmiot na wskroś” - dopiero o nim pisać.
Ad. 2. Czułe serce to wrażliwość osobnicza, zdolność współodczuwania, rozróżniania odczuć dobrych od złych, a także dopatrywania się dobra we wszystkim na świecie. Należy współczuć ludziom znajdującym się w gorszej sytuacji, dopatrywać się „niewinności w prześladowanych, poczciwości w ubogich, dobroduszności w gardzących”. Politowanie bowiem różni ludzi od zwierząt. Nie kryć łez, lecz łączyć się w bólu. Czułości można się nauczyć od innych, którym nie jest ona obca. A jeśli ktoś jest rzeczywiście okrutny i nieczuły - wrota słodkiej wymowy zawsze zamkniętymi dlań będą: przykładem jest tu Neron, który zabijał i litości nie miał w tym co czyni, dlategoż, choć się bardzo starał, nigdy niczego dobrego nie napisał (w swej nieczułości nie potrafił wzruszać innych). Gdy mamy czułe serce pomysłów nam nie braknie - należy podglądać Księgę Natury, obserwować ją (kojące, łagodne łąki, płaczące, posępne skały itp. wprawiają poetę w odpowiedni nastrój).
Ad. 3. Pięknych wzorów, czyli przykładów wymowy nie należy tępo naśladować - służyć one mają formowaniu literackiego smaku. Są nimi dzieła Greków i Rzymian, jednak i wśród twórczości współczesnych zażywać należy.
Za starożytnych twórców przykładów wymienieni zostają: Homer, Wergiliusz, Cyceron, Milon, Marcello, Demostenes, Eschyles, Eurypides, Horacy, Owidiusz i Plutarch. W ich utworach nie takie ważne są treści, co sposób ich wymowy. Godni podziwu są Francuzi, którzy to wyjątkowo dbają o mowę, chętnie naśladują dzieła starożytnych i dobrze tłumaczą ich wzorce na swój język - a to nie jest łatwa praca. Przestroga: „Na co nam dziś Muzy, na co Apolliny?” - Europa jest chrześcijańska, więc kultywowanie wzorców pogańskich jest błędne - kiedyś było dopuszczalne, bo chrześcijaństwa nie znano. Zwracanie się do nieistniejących bóstw z prośbami o natchnienie jest nieuzasadnione. Ponadto, nie każdy mitologię zna - co może uczynić dzieła niezrozumiałymi. Jednak nie należy odrzucać mitologii w zupełności - jest ona potrzebna do zrozumienia pogańskich pism, które kryją wiele ciekawych i mądrych historii. Pisarze chrześcijańscy też są wzorem. Wymienieni zostają: Torquato Tasso, Milton, Ariost, Young, Tomson, Gesner i Wolter.
Dość sporą część tekstu zajmują przytoczone i wychwalane przez Karpińskiego fragmenty utworów:
- Iliady - błaganie Priama, by Hektor nie szedł na wojnę (Homer doskonale wzrusza czytelnika, nie zapominając o żadnym ginącym żołnierzu - gdy ten ginie, opowiada o nim, że zostawił żonę, trójkę dzieci, niezapłacone rachunki za telefon itp. - czym nas wielce wzrusza)
- Eneidy - rozmowa Eneasza z Andromaką (kto by z równą wiernością wyraził tak skomplikowaną i emocjonalnie zawiłą sytuację jak nie Wergiliusz?)
- Poezji Ersów - opowiadanie Armina i Alpina (niesamowicie wpływający na emocje opis).
Przez te pogrubione słowa, związane z emocjonalnością wcale nie chcę wskazać, by Karpiński był emo - chodzi tu o niezwykły nacisk na emocjonalność twórczości, wyrażanie uczuć (co ma być jej najważniejszą, sentymentalną cechą).
Konkrety, autor wymienia Powszechne Przepisy Wymowy, które są sformułowane w prosty, zrozumiały sposób (a ja je jeszcze prościej streszczę):
- Używaj słownictwa rodzimego, nie obcego (jeśli nie jest to możliwe, używaj w pierwszej kolejności zapożyczeń z języka słowiańskiego, dalej języków europejskich, oświeconych).
- Rozsądnie łącz słowa, nie przesadzaj z ozdobnością (nie chodzi tu o słowotwórstwo, tylko o zrozumiałość i dobry smak w użytym zasobie słownictwa).
- Mów o okolicznościach (podawaj różne dodatkowe informacje, co, gdzie, jak, komu, czemu - która dodają tekstowi prawdy i zrozumiałości = opisy).
- Dbaj o zwięzłość (owa bardziej do nas przemawia niż rozwlekła gadanina - unikaj zbędnych, dodatkowych synonimów i przytaczania nader nieważnych okoliczności).
- Każdą nową osobę w tekście wprowadź (opisz ją).
- Szukaj uczuć w tym o czym mówisz i wzruszaj.
- Zaskakuj (przytocz niespodziewane, zuchwałe okoliczności, orzeźwij odbiorcę żartem w ustach bohatera).
- Chwal (dedykacje, ale unikaj włazidupstwa, chwal niby to przypadkowo, rozważnie, bez przesady).
- Pisz konkrety, rzeczy ważne (przez całe dzieło, na początku, w środku i na końcu, który powinien zwłaszcza zapadać w pamięć).
- Zachowaj powagę i roztropność (pożegnaj się ze stylem niskim).
- Pamiętaj o bohaterach (nadaj im charakter, osobistość, podkreślaj je).
- Pilnuj rzeczy, nie słów (pisz prawdę i tylko prawdę, albo fikcję i tylko fikcję - nie mieszaj, nie wkręcaj, że Poniatowski hodował potajemnie z Krasickim chochliki).
- Trzymaj się podziałów na gatunki.
- Bądź surowym sędzią dla swojego dzieła (pilnuj jego formy, stosowności, a przede wszystkim broń cię panie Boże nie pisz obelżywie, lubieżnie, antyreligijnie i szkodliwie!).
|
